توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٤٠٠ - فرق الف و لام حقيقت با اسمجنس و الف و لام عهد

استثناء اينست كه مستثنا داخل در مستثنامنه باشد.

و از مطالب گذشته تا باينجا چنين معلوم مى‌شود كه الف و لام عهد ذهنى و استغراق هردو از افراد الف و لام حقيقت هستند تنها با مئونه قرينه و نصب علامت از هم ممتاز مى‌شوند، پس اگر از الف و لام حقيقت من حيث هى هى اراده شود بآن الف و لام حقيقت گويند و اگر حقيقت متحقّقه در ضمن بعضى افراد غير معيّن قصد شود به آن الف و لام عهد ذهنى و در صورت اراده حقيقت متحقّقه در ضمن تمام افراد بآن الف و لام استغراق نام دهند.

شارح گويد: و بهمين منظور ضمير در عبارات (و قد يأتى) و (قد يفيد) را كه در متن هست ما ارجاع الف و لام حقيقت داديم.

فرق الف و لام حقيقت با اسم‌جنس و الف و لام عهد

اسم جنس يا مصدر است همچون ذكرى و رجعى و يا غير مصدر است نظير رجل و اسد، در صورت مصدر بودن چه نكره و چه معرفه باشد از آن حقيقت و ماهيّت اراده مى‌شود و در اين امر بين اهل فن و ارباب دانش اختلافى نيست ولى اگر مصدر نباشد بين قوم اختلاف است:

بعضى عقيده دارند در اينصورت نيز براى ماهيّت وضع شده و گروهى ديگر مى‌گويند براى فرد غير معيّن وضع شده است.

با توجه باين مقدمه جاى اينسؤال است كه گفته شود:

الف و لام حقيقت كه مدخولش اسم جنس است مانند: الرجعى و الذكرى از دو حال خارج نيست، يا از آن ماهيّت من حيث هى هى‌

توضيح المباني في شرح مختصر المعاني ؛ ج‌١ ؛ ص٤٠١